November 10, 2015

Boeren & Bankbiljetten: Op reportage in Zimbabwe

Ingeklemd tussen Zambia, Mozambique, Botswana en Zuid Afrika ligt Zimbabwe. Het land van de paarse Jacaranda bomen, de indrukwekkende Victoria Falls en de imposante wildlife parken. Maar vooral ook het land van drastische landhervormingen, hyperinflatie en de 91-jarige Robert Mugabe, die al 35 jaar aan de macht is en weigert plaats te maken voor een opvolger. Ooit een bloeiende natie. De graanschuur van Afrika. Nu verkerend in een diepe politieke en economische crisis. Al zijn er lichtpuntjes en blijft de bevolking opvallend optimistisch. In oktober was ik twee weken in Zimbabwe om een reeks verhalen te maken over landbouw. Ik reisde door het land en bezocht talloze grote en kleine boeren. Hoe gaat het nu met hen?  

Journalistiek onder druk
Mijn eerste afspraak in de hoofdstad Harare vindt plaats bij de Zimbabwe Media Commission (ZMC). De laatste stap in het proces om persaccreditatie te krijgen. Weken lang heb ik op een ‘go’ gewacht van het Ministerie van Media en Informatie. Alles wilden ze weten. De onderwerpen waar ik me op richt, de media waarvoor ik werk en de bronnen die ik gadesla. Journalistiek is een gevaarlijk beroep in Zimbabwe. Tenminste, als je je openlijk uitspreekt tegen President Mugabe en zijn partij ZANU-PF. Ook mij wordt aangeraden voorzichtig te werk te gaan. De afspraak bij de ZMC verloopt verrassend soepel. Een uurtje later loop ik naar buiten met een officiële perskaart.

Jacaranda bomen in Harare.

De lege graanschuur
Op de planning staat een bezoek aan rozenbedrijf Luxaflor Roses, dat gerund wordt door de Nederlandse Aart en zijn Zimbabwaanse collega Yacub. Terwijl we de stad achter ons laten geeft Yacub me een geschiedenislesje. “Na de onafhankelijkheid in 1980 is de meerderheid van landbouwgrond in handen van blanke boeren. Tot 2000 staat Zimbabwe bekend als ‘graanschuur’ van Afrika. Het land exporteert volop en voorziet de hele regio van voedsel. De landverdeling tussen de blanke en zwarte bevolking zorgt echter voor onrust en om weer populair te worden onder zijn zwarte landgenoten start Mugabe het omstreden landhervormingsprogramma. Blanke boeren worden van hun land verdreven en de grond wordt ‘terug gegeven’ aan zwarte Zimbabwanen, veelal gerelateerd aan zijn eigen partij. De nieuwe boeren hebben logischerwijs de technische kennis niet om de productie voort te zetten. Akkers verwilderen. Het gevolg is een totaal ingestorte landbouwsector en een lege graanschuur. Tot de dag van vandaag is het land niet in staat om genoeg te produceren voor haar eigen bevolking.” En inderdaad, als ik boodschappen doe in de fancy groenten- en fruitmarkt Food Lovers Market, zie ik tomaten uit Zuid Afrika, avocado’s uit Oeganda en zelfs sinaasappelen met labels uit Spanje.

Champignons, aardappelen, koffie en bloemen
De situatie maakt het des te interessanter om te achterhalen hoe de overgebleven boeren het hoofd boven water houden. Naast mijn bezoek aan de bloemkassen ga ik de komende dagen op bezoek bij champignontelers, koffie- en aardappeltelers. De verhalen schrijf ik voor Oneworld Magazine en vakbladen als Mushroom Business, Potatoworld Magazine, Koffie-T-Cacao en Vakblad voor de Bloemisterij.

Het o zo gevoelige land
“Pas op met je vragen over landhervormingen”, waarschuwt Yacub’s vrouw mij, “het is een gevaarlijk onderwerp om in te duiken hier”. Dat merk ik vooral als ik één van de drie overgebleven blanke commerciële koffieboeren bezoek. Richard’s glooiende koffieplantages liggen in de Eastern Highlands en reiken tot de grens met Mozambique. “Ik hou niet van journalisten. Ze hebben me het leven flink zuur gemaakt. Ik wil niet dat mijn bedrijf in de schijnwerpers staat, straks komt er ineens iemand die ‘zijn land’ komt opeisen”, Richard laat er geen gras over groeien. “Ik ben blij dat ik ’s nachts eindelijk niet meer bang hoef te zijn dat mijn keel wordt doorgesneden”. Ik vind het nogal bijzonder dat hij mij en fotografe Cynthia drie uur heeft laten reizen om ons vervolgens zijn ongezouten mening over journalisten te vertellen. “Je mag niets opnemen, en ik wil al helemaal niet op de foto!”

Ook ‘kleine’ boer Philip is wat huiverig. Hij bezit behoorlijk wat grond rondom het dorp Chimanimani, en teelt aardappelen en kool. “Mijn boerderij is mijn alles. Ik wil voorkomen dat iemand zich iets in zijn hoofd haalt en op een dag voor mijn deur staat om mijn land af te nemen”. Na een kop thee en wat small talk lijkt hij over zijn angst heen en zie ik vooral een boer met liefde voor zijn werk. “Ik ben trots op wat ik bereikt heb. Ik bemoei me niet met politieke zaken en probeer vooral vooruit te kijken”.

Kruiwagens vol bankbiljetten
Een ander probleem in Zimbabwe, waar uiteraard ook de boeren tegenaan lopen is de financiële situatie. Het land is duur! Sinds de landhervormingen ging het rap bergafwaarts met de waarde van de Zimbabwaanse dollar. In 2008 kost een brood maarliefst tien miljoen dollar. Iedereen kent de beelden van Zimbabwanen die met kruiwagens vol dollars slepen en rondvliegende biljetten die met de dag minder waard waren. “We betaalden onze werknemers toen in voedselpakketten omdat hun salaris niets meer waard was”, vertelt Yacub van Luxaflor Roses. Momenteel gebruikt iedereen de Amerikaanse dollar, maar alles is nog steeds ontzettend prijzig. Een toenemende groep Zimbabwanen leeft in bittere armoede.

“Hoe kennen jullie elkaar!?”
De Zimbabwaanse fotografe Cynthia verzorgt foto’s bij de verhalen die ik maak. Ze is onderdeel van de Zimbabwe Association for Female Photographers. Samen met haar reis ik naar de bergachtige regio in het zuiden van het land. Mensen kijken op van onze gezamenlijke verschijning. Ook hier is de scheiding tussen zwart en blank duidelijk aanwezig, maar het voelt iets minder in your face dan in Zuid Afrika. “Je bestuurder heeft al besteld”, zegt een ober als Cynthia even naar het toilet is. Ik vertel hem dat we collega’s zijn. Hij lacht hard. Koffieboer Richard doet er nog een schepje bovenop. “Hoe kennen jullie elkaar in godsnaam?” vraagt hij. Vervolgens maakt hij duidelijk dat hij niet wil dat Cynthia foto’s maakt. Ik daarentegen mag dat wel. Is dit racisme? Het voelt in ieder geval erg ongemakkelijk.

Fotograaf Cynthia.

De populariteit van champignons
Toch vind ik de Zimbabwanen die ik ontmoet over het algemeen erg optimistisch en vriendelijk. Ik zie dit vooral bij de jonge champignonboeren die ik bezoek. “Champignons zijn relatief makkelijk te telen en je hebt niet veel grond nodig, dat maakt het interessant voor jonge boeren”, legt Rodney uit. Hij deed research op internet en zette een paar jaar geleden zijn eigen bedrijf op in Mutare, een stad in het zuiden van Zimbabwe. “Mijn champignons worden hier verkocht in de supermarkten, maar uiteindelijk wil ik exporteren”. Ook de zussen Eleanor, Kundai en Rumbi timmeren flink aan de weg. Hun bedrijf SOKO Mushrooms groeit gestaag. “De groente zit bomvol vitaminen en is makkelijk te bereiden. Zimbabwanen moeten er alleen nog een beetje aan wennen”. Chido, haar boerderij ligt net buiten Harare, spant de kroon wat enthousiasme betreft. “Ik voel me zo trots als ik de champignons kan oogsten. Kijk eens naar deze prachtige groente! Hier groeien de beste champignons van de hele wereld!”

Zimbabwanen protesteren niet
De ingestorte landbouwsector, toenemende armoede, aanhoudende droogte, hoge prijzen en een nijpende politieke situatie. Zimbabwanen hebben genoeg redenen om de straat op te gaan. Te demonstreren, te staken, wellicht zelfs een coup te plegen. Maar dit gebeurt niet. Waarom blijft het zo rustig? De mensen die ik erover spreek geven eenzelfde antwoord: “Zimbabwanen protesteren niet”. Fotografe Cynthia legt het me uit. “We mengen ons zo min mogelijk in politieke zaken, dit zorgt alleen maar voor problemen. We richten ons liever op de toekomst van onze kinderen, het voeden van onze families. We willen geen oorlog. We willen leven.”

Land vol mogelijkheden
Zimbabwe is een land volop mogelijkheden. Al moet er nog veel gebeuren om de welvaart van de negentiger jaren te evenaren. Maar er zijn lichtpuntjes te bespeuren. Het zichtbare optimisme van haar bevolking versterkt de potentie van het land. Dat ziet ook de Nederlandse ambassadeur Gera Sneller. Ik spreek haar in haar kantoor tijdens mijn eerste dag in Harare. “We proberen Zimbabwe op de kaart te zetten bij Nederlandse bedrijven en investeerders. Er liggen hier zoveel kansen, zeker op het vlak van landbouw. De bevolking is goed opgeleid en het ligt strategisch in het hart van zuidelijk Afrika. Zimbabwe is zeker geen gemakkelijk land, maar Nederlandse ondernemers zijn innovatief en bereid risico’s te nemen. Ik heb er vertrouwen in dat er betere tijden gaan komen”.

Foto: Cynthia Matonhodze.

RECENT POSTS